Bölüm 5

4. Tek Ekranın Futbolu

TRT tekeli, hasılat kaygısı ve yayın hakkının fiyatlanması: 1971–1989

Canlı yayın başladı; düzenli yayın başlamadı

3 Ekim 1971’de oynanan Karşıyaka–İstanbulspor karşılaşması, TRT’nin kurumsal tarihçesinde televizyondan yapılan ilk canlı spor yayını olarak kabul edilir. Aynı zamanda Türkiye’nin en üst düzey futbol liginde oynanan bir karşılaşmaydı. Fakat bu yayın, ligin artık her hafta televizyondan izlenebildiği anlamına gelmiyordu. Bir maçın teknik olarak canlı yayımlanabilmesi ile lig maçlarının düzenli, sözleşmeli ve ücretli bir yayın sistemine bağlanması birbirinden farklı aşamalardı.

1970’ler boyunca Türkiye ilk aşamadan ikinci aşamaya geçmeye çalıştı. Televizyon ağı genişliyor, alıcı sayısı artıyor, uluslararası karşılaşmalar ekrana geliyor; buna karşılık yerli lig yayınları teknik imkânlara, idari izinlere, kulüplerin tutumuna ve gişe gelirinin korunmasına bağlı olarak kesintili biçimde yapılıyordu. Henüz bir sezonun bütün maçlarını kapsayan, merkezî olarak satılan, yayıncıya belirli süreyle münhasır hak veren bir “lig yayın hakkı paketi” bulunmuyordu.

Dönemin yapısını bugünün kavramlarıyla açıklarken dikkatli olmak gerekir. TRT’nin karşısında ihaleye giren rakip yayıncılar yoktu. Kulüplerin ortaklaşa pazarladığı standartlaştırılmış bir ürün de henüz oluşmamıştı. Bir maç için alınan izin, başka bir maç için kendiliğinden geçerli sayılmıyordu. Canlı yayın, banttan özet, haber görüntüsü, radyo anlatımı ve yurt dışından alınan uluslararası sinyal farklı düzenlemelere tabi olabiliyordu. Bu nedenle 1971–1989 dönemi, “yayın ihalesi dönemi”nden çok, yayın hakkının ayrı bir ekonomik değer olarak tanınmaya başladığı hazırlık dönemi olarak görülmelidir.

Televizyonun ülke çapında büyümesi

1971’deki ilk canlı spor yayını sırasında televizyon henüz Türkiye’nin tamamına ulaşmış değildi. TRT’nin tarihçe kayıtlarına göre yayınlar 1974’te haftanın her gününe yayıldı. Aynı yıl televizyon sinyali nüfusun yüzde 55’ine, yaklaşık 19 milyon kişiye; ülke yüzölçümünün ise yüzde 28’ine ulaşabiliyordu. TRT aynı tarihçede, televizyonun Türkiye’ye gelişinin onuncu yılında PTT’ye kayıtlı alıcı sayısının 2 milyon 250 bine çıktığını belirtmektedir.1

Bu rakamları bugünkü anlamda izleyici ölçümü gibi okumamak gerekir. Kayıtlı televizyon alıcısı sayısı, televizyon bulunan hane sayısıyla veya bir programı gerçekten izleyen kişi sayısıyla aynı şey değildir. Bir cihazın kahvehane, lokanta ya da komşuluk çevresinde çok sayıda insan tarafından izlendiği de hesaba katılmalıdır. Bununla birlikte rakamlar, televizyonun 1970’lerin ikinci yarısında sınırlı bir teknik denemeden çıkarak kitlesel bir iletişim aracına dönüştüğünü göstermektedir.

Spor, bu büyümenin başlıca taşıyıcılarından biri oldu. TRT’nin kurumsal kronolojisi, kurumun ilk yurt dışı canlı spor yayınını 1972 Olimpiyatları sırasında yaptığını; 1974’te ilk kez Dünya Kupası’nı, 1976’da ise Avrupa Futbol Şampiyonası’nı canlı yayımladığını belirtir.2 Burada küçük fakat önemli bir kaynak düzeltmesi yapmak gerekir: TRT’nin 2024 tarihli metninde 1972 organizasyonu “Berlin Olimpiyatları” olarak yazılmıştır. 1972 Yaz Olimpiyatları Berlin’de değil, Münih’te düzenlenmiştir. Uluslararası Olimpiyat Komitesinin kayıtları da bunu açıkça doğrulamaktadır.3

Olimpiyatlar, Dünya Kupası ve Avrupa Şampiyonası gibi organizasyonların televizyonda gösterilmesi, yerli ligin düzenli yayınından farklı bir işleyişe sahipti. Büyük uluslararası organizasyonlarda ana görüntü, ev sahibi yayıncı veya organizasyon adına çalışan ortak yapım düzeni tarafından üretiliyor; katılımcı ülkelerin televizyonları bu sinyali uluslararası bağlantılar üzerinden alıyordu. Yerli ligde ise TRT’nin yayın aracını stada göndermesi, kameraları kurması, telefon ve görüntü hatlarını sağlaması, kulüpler ve kamu kurumlarıyla izin sürecini yürütmesi gerekiyordu.

Bu ayrım, yayın maliyetinin yalnızca “maçın hakkı için ödenen para”dan oluşmadığını gösterir. Hak bedeli, görüntünün üretilmesi, staddan yayın merkezine taşınması ve ülke çapında dağıtılması farklı maliyet kalemleriydi. Sonraki yıllarda yayın ihalelerinde tek bir büyük rakam altında görülecek ekonomik yapının parçaları, 1970’lerde henüz birbirinden ayrı biçimde ortaya çıkıyordu.

Avrupa’da da temel mesele gişe geliriydi

Türkiye’de kulüplerin televizyona ihtiyatla yaklaşması, yalnızca teknik gerilikten veya kurumsal dağınıklıktan kaynaklanmıyordu. Avrupa’nın gelişmiş televizyon pazarlarında da futbol yöneticilerinin temel kaygısı, canlı yayının stadyuma giden seyirciyi azaltmasıydı.

BBC’nin Match of the Day programı 22 Ağustos 1964’te Liverpool–Arsenal karşılaşmasının özet görüntüleriyle başladı. Program canlı maç yayını değil, maç sonrası hazırlanmış bir özetti. Buna rağmen bazı İngiliz kulüpleri 1965’te programın daha geniş erişimli BBC One’a taşınmasına, gişe gelirlerinin düşeceği endişesiyle karşı çıktı. Varılan uzlaşma uyarınca BBC, hangi cumartesi maçını göstereceğini karşılaşmalar tamamlanıncaya kadar açıklamamayı kabul etti.4

İtalya’da RAI’nin 90° Minuto programı 27 Eylül 1970’te başladı. Program, Serie A ve Serie B karşılaşmalarının gollerini ve önemli anlarını maçlar bittikten sonra izleyiciye ulaştırıyordu. RAI’nin kendi tarih anlatımı, programı lig maçlarının gollerini ve önemli pozisyonlarını gösteren ilk yayın ve milyonlarca kişi için oluşmuş bir pazar ritüeli olarak tanımlar.5

Batı Almanya’da ARD’nin Sportschau programı 1961’de yayına girdi; Bundesliga’nın kuruluşundan sonra 1965’ten itibaren cumartesi akşamları düzenli özetler vermeye başladı. Manyetik görüntü kaydının ve yayın araçlarının gelişmesi, maçın tamamını canlı göstermek yerine karşılaşmaları kısa sürede kurgulayıp gecikmeli yayımlamayı mümkün kılmıştı.6

Bu örneklerin ortak noktası, televizyon ile stadyum arasındaki ilişkinin ilk aşamada “ya biri ya diğeri” biçiminde kurulmasıdır. Yayıncı, görüntüyü mümkün olduğunca erken vermek isterken kulüpler bilet satışını korumaya çalışıyordu. Çözüm çoğu zaman tam ve canlı yayın değil; maç bittikten sonra verilen özet, gecikmeli görüntü veya sınırlı süreli canlı bağlantı oldu. Türkiye’nin 1970’lerde yaşadığı tartışma bu bakımdan istisna değildi. Fark, Türkiye’de televizyon altyapısının, yayın süresinin ve kurumsal yetkilerin daha sınırlı olmasıydı.

1976 protokolü: Otuz dakika canlı, ücret yok

Yerli lig yayınlarının hangi şartlarla yapılabildiğini gösteren en önemli kayıtlardan biri, TRT ile Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü arasında 1976’da düzenlenen protokoldür. Protokolün aslına bu çalışma kapsamında henüz ulaşılmış değildir; şartları dönemin televizyon yayıncılığı dergisi TV’de 7 Günün 1977 tarihli ayrıntılı haberlerinden öğreniyoruz. Bu nedenle belgenin hükümlerini aktarırken kaynağın birincil sözleşme değil, dönemin basın kaydı olduğunu belirtmek gerekir.

Derginin haberine göre protokol, Türkiye ligi karşılaşmalarından 30 dakikaya kadar canlı yayın yapılmasına ve bunun dışında maç görüntülerinin banttan kullanılmasına izin veriyordu. Bu yayınlar karşılığında kulüplere ödeme yapılmıyordu. Protokolün 1979’a kadar geçerli olması öngörülmüş, ancak her sezon öncesinde tarafların bir araya gelerek uygulamayı değerlendirmesi şart koşulmuştu.7

Buradaki “30 dakika” kuralı önemlidir. Bu, haftanın seçilmiş maçının 90 dakika boyunca canlı yayımlanması anlamına gelmiyordu. TRT bir maçın belirli bölümünü canlı verebiliyor, kalan görüntüleri daha sonra özet olarak kullanabiliyordu. Dolayısıyla televizyon futbolu tam bir karşılaşma deneyimi olarak değil, maç gününün parçalarından biri olarak sunuyordu.

1977’de protokolün uygulanmasını değerlendirecek toplantı gerçekleştirilemedi. Dönemin haberlerinde taraflar sorumluluk konusunda birbirini suçladı. TRT içindeki bazı yetkililer gerekli çağrının yapılmadığını veya toplantıya katılım sağlanmadığını ileri sürerken, Beden Terbiyesi ve kulüp temsilcileri protokolün TRT tarafından ihlal edildiğini savundu. Kesin olarak görülebilen sonuç, protokolün artık geçerli sayılmaması ve yayın yetkisinin ciddi biçimde daralmasıdır.

Yeni uygulamada TRT’nin bir Türkiye 1. Ligi maçından yapabileceği canlı yayın süresinin en fazla sekiz dakikaya indirildiği; bunun iki devreye dörder dakika olarak bölünebildiği bildirildi. Kulüpler, eski protokole de sürekli itiraz ettiklerini ve canlı yayınların gişe gelirlerini etkilediğini açıkladılar.8

Bu olay, yayın hakkının o tarihte neden modern anlamda bir mülkiyet kalemi haline gelmediğini gösterir. Bir tarafta TRT, diğer tarafta yalnızca kulüpler bulunmuyordu. Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü saha ve spor yönetimi bakımından belirleyici konumdaydı. Futbol Federasyonu, kulüpler ve farklı TRT birimleri de sürecin içindeydi. Yetkinin kimde olduğu, kimin imza atacağı ve hangi görüntünün “haber” sayılacağı tam olarak ayrışmamıştı.

Hak bedeli ile yayın maliyeti aynı şey değildi

1976’da Liverpool ile Trabzonspor arasında oynanan Avrupa Kupası karşılaşmasının İngiltere’den Türkiye’ye canlı aktarılması için yürütülen görüşmeler, uluslararası bir maçın maliyet bileşenlerini görünür hale getirdi. TV’de 7 Günün haber metninde Liverpool’un yalnızca Türkiye’de yapılacak yayın için TRT’den 65 bin lira hak bedeli istediği, prodüksiyon ile Liverpool–Londra–Ankara arasındaki bağlantı giderlerinin ise yaklaşık 500 bin liraya ulaşabileceği yazılıdır.9

Aynı sayfanın başlığında 650 bin liralık farklı bir toplam kullanılması, rakamın aktarımında iç tutarsızlık yaratmaktadır. Bu nedenle iki sayıyı kesin bir toplam gibi birleştirmek doğru olmaz. Güvenle söylenebilecek olan, haberin gövde metninin hak bedelini teknik iletim ve yapım giderlerinden ayrı göstermesidir. Ayrıca haberde Trabzonspor’un bu ödemeden pay almadığı belirtilmektedir.

Bu örnek, daha sonraki yayın ekonomisini anlamak bakımından temel bir ayrım kurar:

Yayın hakkı bedeli, karşılaşmanın görüntüsünü kullanma izni için ödenen paradır.

Yapım gideri, kameralar, yayın aracı, teknik ekip ve rejinin maliyetidir.

İletim gideri, görüntünün staddan yayın merkezine ve oradan izleyiciye taşınmasının bedelidir.

Seyirci veya hasılat tazminatı ise televizyon nedeniyle bilet gelirinde oluşacağı düşünülen kaybı karşılamak için gündeme gelir.

Günümüzde bu kalemlerin bir kısmını yayıncı, bir kısmını lig veya ana sinyal üreticisi üstlenmektedir. 1970’lerde ise tek bir maçın ekrana gelmesi için her kalem ayrı ayrı sorun oluşturabiliyordu.

1978: Türkiye’de yayın hakkına konulan ilk açık fiyatlardan biri

21 Ekim 1978 tarihli Cumhuriyet, Fenerbahçe–Galatasaray karşılaşmasının neden canlı yayımlanmadığını araştırırken önemli bir TRT Yönetim Kurulu kararını aktardı. Habere göre kurul, 14 Ekim’de TRT Genel Müdürlüğüne her iki kulübe de 175’er bin lira yayın hakkı bedeli ve kulüp başına 100 bin liraya kadar eksik seyirci tazminatı ödeme yetkisi vermişti. Böylece toplam harcama yetkisi 550 bin liraya kadar çıkabiliyordu.10

Ancak karşılaşma canlı yayımlanmadı. Gazetenin haberine göre bunun nedeni kulüplerin teklifi reddetmesi değil, TRT Genel Müdürlüğünün kulüplerle temasa geçmemesiydi. Maçtan daha sonra 30 dakikalık bir özet yayımlanması planlanmıştı.

Bu belgeyi “1978’de TRT kulüplere 550 bin lira ödedi” biçiminde aktarmak hatalı olur. Yönetim Kurulunun verdiği şey ödeme yetkisiydi; yayın gerçekleşmediği için bu yetkinin kullanıldığına dair kanıt yoktur. Buna karşılık karar, Türkiye’de yerli bir lig maçının televizyon hakkına açık bir fiyat biçildiğini ve olası bilet kaybı için ayrı bir tazminat kalemi düşünüldüğünü kesin biçimde gösterir.

Burada henüz sezonluk hak satışı bulunmamaktadır. Fiyat tek maç için belirlenmiş, iki kulüp ayrı ayrı muhatap alınmış ve yayın bedelinin yanına hasılat güvencesi eklenmiştir. Başka bir ifadeyle maç, ekonomik değeri olan bir içerik olarak tanınmaya başlamış; fakat bu değer lig seviyesinde birleştirilmemiştir.

Hasılat garantili yayın modeli

1981’e gelindiğinde yayın ile bilet geliri arasındaki gerilimi çözmek için bir aracı üzerinden hasılat garantisi kurulmaya çalışıldığı görülür. 11 Aralık 1981 tarihli Cumhuriyet haberinde, “Türkiye Stad Panoları Organizatörü ORS” adıyla anılan yapının Fenerbahçe, Galatasaray, Beşiktaş ve Trabzonspor’un önemli karşılaşmalarını sezonun ikinci yarısında canlı yayımlatmak üzere çalıştığı bildiriliyordu.

ORS Yönetim Kurulu Başkanı Şahin Koca’nın açıklamasına göre TRT’nin, kulüplerin ve Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğünün onayı alınmış; Başbakanlık ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının onayı beklenmekteydi. Şirket, resmî kayıtlardaki bilet satışının belirlenen seviyenin altında kalması halinde aradaki farkı karşılamayı taahhüt ediyordu.11

Bu modelde kulübe ödenecek para yalnızca görüntünün kullanım bedeli değildi. Yayın nedeniyle oluşabileceği varsayılan hasılat kaybı üçüncü bir tarafça garanti altına alınmaya çalışılıyordu. Saha kenarı reklamlarını organize eden bir yapının yayın düzenlemesinde rol alması da televizyon, stadyum reklamı ve gişe geliri arasındaki ekonomik bağın erken bir örneğiydi.

Gerekli onayların çokluğu dönemin idari yapısını da ortaya koymaktadır. Canlı yayın, TRT ile iki kulübün kendi aralarında imzalayacağı basit bir sözleşmeyle çözülemiyordu. Spor yönetimi, yayın kurumu, kulüpler, merkezî idare ve dönemin enerji kısıtları aynı karar zincirinin içindeydi. Bu kadar çok aktörün bulunduğu bir düzende düzenli ve öngörülebilir bir yayın takvimi kurmak güçtü.

Renkli yayın ve 1983’te belgelenmiş ücretli lig maçı

TRT ekranlarında renkli yayın denemeleri 1981’de başladı. Kurumun tarihçesine göre ekran 31 Aralık 1981 gecesinden itibaren renklenmeye başlamış, 1984’te tamamen renkli yayına geçilmiştir. 1982’de hizmete giren Eurovision bağlantı merkezi de yurt içinden verilen ve yurt dışından alınan yayınların iletim, kayıt ve kurgu kapasitesini geliştirdi.12

Bu teknik gelişmenin lig yayınlarındaki önemli örneklerinden biri, 11 Aralık 1983’te Ankara 19 Mayıs Stadı’nda oynanan Ankaragücü–Fenerbahçe karşılaşmasıdır. Cumhuriyet 9 Aralık’ta maçın canlı ve renkli yayımlanacağını, yapılan protokol gereğince TRT’nin Ankaragücü Kulübüne 800 bin lira ödeyeceğini duyurdu. Maç günü yayımlanan program haberinde de canlı renkli yayının saat 13.55’te başlayacağı belirtiliyordu.13

Bu kayıt, 1984’ten önce Türkiye’nin en üst liginde canlı, renkli ve ücretli bir maç yayını bulunduğunu açıkça göstermektedir. Daha önceki 1978 kararı yalnızca ödeme yetkisini belgeliyordu; 1983 örneğinde ise hem protokol kapsamında ödenecek bedel hem de kesin yayın programı aynı dönemin gazetelerinde yer almaktadır.

1978’deki 175 bin liralık kulüp başı hak bedeli ile 1983’teki 800 bin lirayı doğrudan karşılaştırarak hakkın beş yılda ne kadar değerlendiği sonucuna varamayız. Türkiye bu yıllarda yüksek enflasyon yaşamaktaydı. Nominal lira tutarları, satın alma gücündeki değişim hesaba katılmadan gerçek fiyat artışını göstermez. Kitabın fiyatlandırma bölümünde bu rakamları tüketici fiyatları, döviz kuru, ücretler ve bilet gelirleriyle ayrı ayrı karşılaştırmak gerekecektir.

“İlk lig yayınları 1984’te başladı” iddiası nasıl okunmalı?

TRT’nin 2024’te yayımlanan kurumsal kronolojisinde “1984’te Türkiye Süper Ligi’nin ilk yayınları”nın gerçekleştirildiği belirtilmektedir. Bu ifade kelimesi kelimesine okunduğunda dönem kaynaklarıyla uyuşmaz.

Öncelikle 3 Ekim 1971’de canlı yayımlanan Karşıyaka–İstanbulspor karşılaşması zaten dönemin en üst liginde oynanmıştı. İkinci olarak 1976 protokolü lig maçlarının 30 dakikaya kadar canlı gösterilmesini düzenliyordu. Üçüncü olarak Aralık 1983’teki Ankaragücü–Fenerbahçe maçının canlı ve renkli yayımlandığı, Ankaragücü’ne 800 bin lira ödeneceği dönemin gazetelerinde açıkça yazılıdır.

Ayrıca “Süper Lig” adı da 1984 için geriye dönük kullanılan bir ifadedir; organizasyon o tarihte Türkiye 1. Futbol Ligi adıyla oynanıyordu. Dolayısıyla 1984’ü, “Türkiye tarihinde ilk kez bir lig maçı televizyonda gösterildi” diye tanımlamak mümkün değildir.

1984’e ilişkin en ihtiyatlı yorum şudur: Bu tarih, tekil veya düzensiz örneklerin ötesine geçilerek seçilmiş lig maçlarına ödeme yapılmasının daha kurumsal ve süreklilik taşıyan bir uygulamaya dönüştüğü eşik olabilir. Nitekim TRT Haber Dairesi Başkanı Ceyhan Baytur da 1989’daki bir toplantıda, futbol maçlarına para ödenmesi gerektiğini 1984’te kendilerinin gündeme getirdiğini söylemiştir.14 Ancak bu açıklama da 1978’deki Yönetim Kurulu kararı ve 1983’teki belgeli ödeme karşısında “Türkiye’de ilk kez ödeme 1984’te yapıldı” şeklinde okunamaz.

Burada kurumsal hafıza ile dönem belgesi arasındaki fark ortaya çıkmaktadır. Kurumların daha sonra hazırladığı kronolojiler, uzun ve parçalı gelişmeleri tek bir başlangıç tarihine indirgeme eğilimindedir. Oysa tarih yazımında “ilk örnek”, “ilk ücretli örnek”, “düzenli uygulamanın başlangıcı” ve “merkezî sistemin kuruluşu” ayrı ayrı tanımlanmalıdır. TRT’nin sözleşmeleri, Yönetim Kurulu kararlarının tamamı ve ayrıntılı yayın cetvelleri incelenmeden 1984’e daha kesin bir anlam yüklemek doğru olmayacaktır.

Kamu yayıncısının parası nereden geliyordu?

1980’lerde futbol haklarını satın alan kurum, abone gelirine dayalı bir spor kanalı değil, kamu hizmeti yayıncısı TRT idi. Bu fark, tarafların hak bedeli tartışmasındaki tutumlarını doğrudan etkiliyordu. Kulüpler maçı gelir getiren bir içerik olarak görürken TRT yöneticileri, özellikle kısa görüntülerin haber niteliğini vurguluyor ve kamu yayıncısının her spor haberine ayrıca para ödememesi gerektiğini savunuyordu.

4 Aralık 1984’te kabul edilen 3093 sayılı Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu Gelirleri Kanunu, TRT’ye devamlı ve yeterli gelir sağlama amacı taşıyordu. Kanunda radyo, televizyon ve video gibi cihazlardan alınacak ücretler, genel bütçe katkıları, ilan ve reklam gelirleri ile çeşitli faaliyet gelirleri kurumun kaynakları arasında sayıldı.15

Dolayısıyla TRT’nin futbol için ayırdığı para doğrudan “maçı izlemek isteyen futbol abonelerinden” toplanmıyordu. Televizyon sahibi olanlar, genel kamu kaynakları ve reklamverenler aynı yayın bütçesinin oluşmasına katkıda bulunuyordu. Bu yapı, TRT’nin mümkün olduğunca geniş kitleye ulaşmasını gerektiriyor; ancak kulüplerin talep ettiği yüksek bedeller karşısında kurumun ticari bir spor yayıncısı olmadığını ileri sürmesine de zemin hazırlıyordu.

Bu gerilim, ilerleyen yıllarda ücretli televizyonun ortaya çıkmasıyla değişecekti. Abonelik sisteminde yayıncı, futbol hakkı için ödediği parayı doğrudan futbol izleyicisinden tahsil etmeye çalışacak; maç artık genel yayın bütçesinin bir unsuru olmaktan çıkarak ayrı bir ücretli ürün haline gelecekti.

Kanal ve dağıtım kapasitesi genişliyor

1980’lerin ikinci yarısında TRT’nin teknik ve kurumsal kapasitesi hızla büyüdü. TRT-2 1986’da yayına başladı. 1987’de Intelsat uydusundan kiralanan bir aktarıcı üzerinden TRT-1 ve TRT-2 programları bütün Türkiye’ye taşındı. TRT-3 ve GAP-TV’nin 1989’da hizmete girmesiyle kanal sayısı dörde yükseldi.16

Kanal sayısının artması spor için daha fazla yayın alanı yaratabilecek önemli bir gelişmeydi. Tek kanallı dönemde bir futbol maçı, aynı saatte yayımlanması planlanan haber, eğitim, kültür veya eğlence programının ertelenmesi anlamına geliyordu. İkinci ve üçüncü kanallar bu program sıkışıklığını kısmen azalttı.

Ancak kanal sayısının çoğalması henüz yayıncı rekabeti yaratmıyordu. Kanalların tamamı aynı kurumun bünyesindeydi. Hak fiyatını yükseltecek birbirinden bağımsız alıcılar bulunmadığı gibi kulüplerin de bütün sezonu kapsayan ortak ve münhasır bir hak paketi yoktu. Teknik kapasite genişlemiş, fakat piyasanın tarafları henüz çoğalmamıştı.

1989: Maç başına yüz milyon liralık dönem

1989’a gelindiğinde yayın pazarlıkları artık küçük ve istisnai ödemelerin ötesine geçmişti. 19 Ekim 1989 tarihli Cumhuriyet haberine göre TRT Yönetim Kurulu canlı maç yayınları için 7,5 milyar lira ayırmış; kulüpler ise maç başına 180–200 milyon lira düzeyinde taleplerde bulunmuştu. Taraflar anlaşamayınca kulüpler, görüşmeleri yürütme yetkisini Futbol Federasyonuna vermeyi kararlaştırdı.17

Buradaki 7,5 milyar lira, mutlaka harcanmış bir tutar değil, TRT’nin yayınlar için belirlediği bütçe sınırıydı. Aralık ayında varılan anlaşma ise ödemenin maç bazında nasıl yapılacağını daha açık hale getirdi.

21 Aralık 1989 tarihli habere göre bir önceki sezon 40 milyon lira olarak anılan canlı yayın bedeli için TRT önce 60 milyon, daha sonra 73 ve 80 milyon liralık teklifler getirmişti. Nihai anlaşmada yalnızca cumartesi günleri yayın yapılması benimsendi. Tam 90 dakika yayımlanan karşılaşmada her takıma 100’er milyon lira, dolayısıyla toplam 200 milyon lira ödenecekti. İki maçın dönüşümlü olarak toplam 90 dakika içinde gösterilmesi halinde ise her takıma 50’şer milyon lira verilecekti.18

Dönüşümlü yayın, radyonun önceki yıllardan tanıdığı “bir stattan ötekine geçme” yönteminin televizyona uyarlanmasıydı. Anlaşmanın ilk uygulaması olarak Beşiktaş–Konyaspor ile Bursaspor–Trabzonspor karşılaşmalarının dönüşümlü yayımlanması planlandı. Böylece TRT tek yayın süresi içinde iki maçtan görüntü sunarken, her iki karşılaşmanın kulüplerine ödeme yapacaktı.

Yayınların yalnızca cumartesi günüyle sınırlandırılmasının gerekçesi de hasılat kaygısıydı. TRT, pazar günü yapılacak yayınların İkinci ve Üçüncü Lig maçlarıyla aynı gün oynanan diğer Birinci Lig karşılaşmalarının bilet satışını olumsuz etkileyebileceğini savundu. Yaklaşık yirmi yıl önce İngiltere ve İtalya’da görülen koruma mantığı, Türkiye’de 1989 anlaşmasının gün seçimine kadar yansımıştı.

Canlı yayın, özet görüntü ve “haber” ayrımı

1989 görüşmelerindeki en önemli anlaşmazlıklardan biri, banttan yayımlanan maç özetleri için de ödeme yapılıp yapılmayacağıydı. Kulüpler, spor programlarında kullanılan görüntüler karşılığında ücret talep ediyordu. TRT ise bant yayınlarına para ödemeyeceğini açıkladı.

TRT yöneticileri, kurumun devlet adına yayın yapan ticari olmayan bir kuruluş olduğunu ve haber niteliğindeki her olay için ücret ödenemeyeceğini savunuyordu. Kulüpler ise TRT’nin kendi ürettiği veya stada girerek elde ettiği görüntülerle program hazırladığını, reklam aldığını ve kulüplerin ekonomik değerinden yararlandığını ileri sürüyordu.

Bu tartışma, sonraki otuz yılın yayın sözleşmelerinde ayrıntılı biçimde düzenlenecek hak türlerinin henüz birbirinden ayrılmadığını gösterir. Bir futbol karşılaşmasının:

tamamının canlı yayımlanması,

aynı anda başka maçlarla dönüşümlü verilmesi,

maç bittikten sonra geniş özetinin gösterilmesi,

haber bülteninde kısa görüntü kullanılması,

arşiv görüntüsünün daha sonra yeniden yayımlanması

aynı hak değildir. Modern sözleşmeler bu kullanım biçimlerini süre, mecra, ülke ve münhasırlık bakımından ayrı ayrı tanımlar. 1989’daki tartışmada ise temel sınır, “kulübün ücretli yayın hakkı” ile “TRT’nin ücretsiz haber verme hakkı” arasında çizilmeye çalışılıyordu.

Havuz fikrinin ortaya çıkışı

Aynı toplantıda Futbol Federasyonu Başkanı Şenes Erzik, Avrupa’daki “havuz sistemi”nin değerlendirilmesini önerdi. Gazetenin aktardığı modele göre TRT, Futbol Federasyonuna merkezî bir bedel ödeyecek; bu para sezon sonunda Birinci Lig kulüpleri arasında eşit biçimde paylaştırılacaktı. Maçı gerçekten yayımlanan takımlara ayrıca ödeme yapılması da öngörülüyordu.19

Bu teklif, Türkiye’de daha sonra yayın ekonomisinin merkezine yerleşecek iki farklı dağıtım ilkesini bir araya getiriyordu. Birinci ilke, ligde yer alan bütün kulüplerin ortak ürüne katkı sağladığı ve bu nedenle taban pay almasıydı. İkinci ilke ise ekranda gösterilen, daha fazla izleyici çeken veya sportif olarak başarılı olan kulüplerin ilave gelir elde etmesiydi.

Ancak 1989’da konuşulan havuz, bütün sezonun haklarının federasyon tarafından tek sözleşmeyle ve münhasır biçimde satıldığı tamamlanmış bir merkezî satış sistemi değildi. Aralık ayında varılan anlaşma hâlâ maç başı ve takım başı ödeme esasına dayanıyordu. Havuz modeli tartışmaya girmiş, fakat bugünkü anlamıyla kurulmamıştı.

Bu ayrım ileride büyük önem taşıyacaktı. Kulüpler haklarını tek tek sattığında, geniş taraftar kitlesine sahip takımlar daha yüksek gelir elde edebilir; buna karşılık ligin ortak pazarlık gücü ve gelir dengesi zayıflayabilirdi. Merkezî satışta ise yayıncı tek bir muhataptan bütün ligi alabilir, ancak gelirin kulüpler arasında nasıl bölüşüleceği yeni bir mücadele alanı haline gelirdi.

Dönemin sonunda ortaya çıkan dört ayrım

1971 ile 1989 arasındaki gelişmeler, Türkiye’de profesyonel futbol yayıncılığının temel ekonomik kavramlarını oluşturdu.

Birincisi, maçın yayın hakkı ile yayının teknik maliyetinin farklı olduğu anlaşıldı. Liverpool–Trabzonspor örneğinde hak bedeli ile uluslararası bağlantı giderleri ayrı kalemlerdi.

İkincisi, yayın hakkı ile hasılat kaybı birbirinden ayrıldı. 1978’de hak bedelinin yanında eksik seyirci tazminatı düşünülmesi ve 1981’de özel bir organizatörün bilet geliri garantisi vermesi bunun açık örnekleriydi.

Üçüncüsü, canlı maç ile özet ve haber görüntüsünün aynı ekonomik ürün olmadığı ortaya çıktı. Kulüpler bütün görüntüler için ödeme isterken TRT, haber niteliğindeki kısa kullanımın ücretsiz olması gerektiğini savundu.

Dördüncüsü, kulübün bireysel hakkı ile ligin ortak hakkı arasındaki fark tartışılmaya başlandı. 1989’daki havuz önerisi, ileride futbol ekonomisinin en önemli konusu olacak merkezî satış ve gelir paylaşımının habercisiydi.

Bununla birlikte dönem sonunda hâlâ bir yayın ihalesinden söz edemeyiz. Rakip yayıncılar arasında yarışma, birkaç sezonu kapsayan münhasır sözleşme, bütün maçların standart biçimde üretilmesi, ücretli abonelik ve merkezî gelir dağıtımı henüz yoktu. Maç ekonomik bir içerik haline gelmiş, fakat ligin tamamı tek bir medya ürünü olarak paketlenmemişti.

Tek ekranın sonuna doğru

1989’a gelindiğinde Türkiye’de televizyon artık yaygın, renkli ve çok kanallıydı; fakat yayıncılık düzeni hâlâ TRT merkezliydi. TRT’nin kurumsal tarihçesi de televizyon yayınlarındaki fiilî tekelin, Türkiye’ye yönelik özel kanalların ortaya çıkmaya başladığı 1990’a kadar sürdüğünü belirtmektedir.20

Özel televizyonun gelişi, futbol yayıncılığında yalnızca kanal sayısını artırmadı. İlk kez aynı maç için birden fazla yayıncı talepte bulunabilecek, kulüpler TRT dışındaki kuruluşlarla pazarlık yapabilecek ve futbol geniş izleyici kitlesini yeni kanallara çekmenin aracı haline gelecekti. Rekabet, hak fiyatlarını yükseltirken hukuki yetki, frekans, sınır ötesi yayın ve sözleşme geçerliliği gibi yeni sorunlar yaratacaktı.

Ardından şifreli yayın gelecekti. Futbol izlemek, televizyon alıcısına sahip olmanın ötesinde ayrıca ücret ödenen bir hizmete dönüşecekti. Kulüplerin maç başı yüz milyon liralar üzerinden yürüttüğü pazarlıklar, birkaç yıl içinde sezonluk paketler, özel kanal rekabeti, Cine5, Teleon, Digiturk ve merkezî yayın ihaleleri üzerinden yapılmaya başlanacaktı.

1971’de kameranın stada girmesi teknik bir olaydı. 1989’da aynı kamera artık pazarlığın, bütçenin ve gelir paylaşımının konusuydu. Bir sonraki dönemin temel sorusu ise kameranın stada girip girmeyeceği değil, kameranın kime ait olacağı ve görüntüyü izlemek için kimin ne kadar ödeyeceğiydi.

Kaynak ve yöntem notları

Footnotes

TRT 1 – Tarihçe. Kayıtlı alıcı sayısı, izleyici veya hane ölçümü olarak değerlendirilmemiştir. ↩

TRT Haber – “UEFA kupaları 3 yıl TRT’de”, 20 Ağustos 2024. Kaynakta 1972 organizasyonu yanlışlıkla “Berlin Olimpiyatları” olarak yazılmıştır. ↩

Uluslararası Olimpiyat Komitesi – Münih 1972 kayıtları. ↩

BBC Sport – Match of the Day: 50 years of broadcasting, 20 Ağustos 2014. ↩

RAI Cultura – Prima puntata di “90° minuto”. ↩

Almanya Federal Siyasal Eğitim Merkezi – Batı Alman televizyonunda spor. ↩

TV’de 7 Gün, 3 Ekim 1977, s. 8. Protokolün aslı görülmeden haber metnindeki koşullar kesin sözleşme dili olarak değerlendirilmemelidir. ↩

TV’de 7 Gün, 5 Aralık 1977, s. 7 ve aynı tarih, s. 8. Tarafların protokolün sona ermesindeki sorumluluk hakkında farklı açıklamalar yaptığı özellikle gözetilmiştir. ↩

TV’de 7 Gün, 1 Kasım 1976, s. 27. Sayfa başlığı ile haber gövdesindeki rakamlar arasındaki tutarsızlık nedeniyle kesin toplam verilmemiştir. ↩

Cumhuriyet, 21 Ekim 1978, s. 8. ↩

Cumhuriyet, 11 Aralık 1981, s. 8. ↩

TRT 1 – Tarihçe ve TRT Haber – “TRT ekranları 39 yıl önce renklendi”. ↩

Cumhuriyet, 9 Aralık 1983, s. 10 ve Cumhuriyet, 11 Aralık 1983, s. 10. ↩

Ceyhan Baytur’un açıklaması için: Cumhuriyet, 21 Aralık 1989, s. 16. ↩

3093 sayılı Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu Gelirleri Kanunu. Kanunun güncel metninde sonraki değişiklikler de işlendiğinden, dönem değerlendirmesinde kabul tarihi ve ilk düzenlemenin yapısı esas alınmalıdır. ↩

TRT 1 – Tarihçe. ↩

Cumhuriyet, 19 Ekim 1989, s. 18. ↩

Cumhuriyet, 21 Aralık 1989, s. 16. ↩

Aynı kaynak. Havuz modeli toplantıda önerilmiş; haber, bütün sezonu kapsayan merkezî ve münhasır bir satış sözleşmesinin kurulduğunu göstermemektedir. ↩

TRT 1 – Tarihçe. ↩